Nhà xây trên đất của bố mẹ khi ly hôn được chia như thế nào?
Trong thực tế,
xây nhà trên đất bố mẹ là tình huống rất phổ biến: bố mẹ cho một thửa đất hoặc cho phép con cái dựng nhà để ở, còn tiền xây nhà thì vợ chồng tự bỏ ra hoặc cả gia đình cùng góp. Khi hôn nhân đổ vỡ, câu hỏi phát sinh gần như ngay lập tức: căn nhà này có phải chia không, chia cho ai và đất của bố mẹ có bị ảnh hưởng không. Nhiều người cho rằng đã là nhà xây trên đất bố mẹ thì toàn bộ đều thuộc về bố mẹ hoặc người con ruột. Cách hiểu này
không phải lúc nào cũng đúng. Pháp luật không coi “nhà và đất là một”: quyền sử dụng đất và căn nhà xây trên đất là hai loại tài sản khác nhau, mỗi loại cần được xác định nguồn gốc, chủ sở hữu và cách giải quyết riêng. Vì vậy, muốn biết
nhà xây trên đất của bố mẹ khi ly hôn được chia như thế nào, cần xác định đất đã được tặng cho hay chưa, tặng cho ai, căn nhà được xây bằng tiền của ai và vợ chồng có sống chung với gia đình hay không. Để mọi người hiểu rõ hơn,
Luật sư Đông xin có bài viết phân tích chi tiết về vấn đề này như sau:
Nhà và đất có phải là một tài sản không?
Không. Theo Bộ luật Dân sự 2015, đất đai và nhà, công trình xây dựng gắn liền với đất đều là bất động sản, nhưng đây là
hai đối tượng tài sản khác nhau và có thể thuộc về hai chủ thể khác nhau. Khi giải quyết ly hôn, Tòa án phải xác định riêng:
- Quyền sử dụng đất thuộc về ai;
- Căn nhà trên đất thuộc về ai, hoặc thuộc khối tài sản nào (tài sản chung của vợ chồng, tài sản riêng, tài sản của bố mẹ hay tài sản chung của gia đình).
Nhiều tranh chấp phát sinh vì hai bên mặc định “nhà đất là một”. Trên thực tế, một người có thể có quyền đối với căn nhà nhưng không có quyền sử dụng đất bên dưới, và ngược lại.
Xác định quyền sử dụng đất khi xây nhà trên đất bố mẹ
Đây là bước đầu tiên, vì nó quyết định đất có nằm trong phạm vi chia hay không. Quyền sử dụng đất mà vợ hoặc chồng có được sau khi kết hôn về nguyên tắc là tài sản chung,
trừ trường hợp được thừa kế riêng, được tặng cho riêng hoặc có được thông qua giao dịch bằng tài sản riêng (Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình 2014). Điều 43 quy định tài sản được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân là tài sản riêng của vợ, chồng. Từ đó có thể chia thành các hướng sau (xem thêm bài viết
Đất bố mẹ cho có phải chia khi ly hôn không?):
Đất bố mẹ đã tặng cho riêng một bên
Nếu có căn cứ chứng minh bố mẹ tặng cho riêng vợ hoặc chồng, quyền sử dụng đất là tài sản riêng của người được tặng cho. Theo Điều 62, quyền sử dụng đất là tài sản riêng của bên nào thì khi ly hôn vẫn thuộc về bên đó, nên người còn lại
không được chia đất.
Đất bố mẹ tặng cho chung hai vợ chồng
Quyền sử dụng đất là tài sản chung và được chia khi ly hôn. Cách chia còn phụ thuộc loại đất: đất ở, đất trồng cây lâu năm, đất rừng trồng được chia theo nguyên tắc chung tại Điều 59; đất nông nghiệp trồng cây hàng năm, nuôi trồng thủy sản có quy định riêng tại Điều 62.
Đất vẫn đứng tên bố mẹ
Nếu bố mẹ chỉ cho ở nhờ, cho mượn đất mà chưa làm thủ tục tặng cho thì quyền sử dụng đất vẫn thuộc về bố mẹ. Vợ chồng
không có quyền yêu cầu chia đất, dù đã xây nhà trên đó.
Bố mẹ “cho bằng miệng”, không có giấy tờ
Đây là rủi ro lớn nhất. Việc cho đất bằng lời nói rất khó chứng minh, trong khi việc tặng cho quyền sử dụng đất phải được lập thành văn bản có công chứng, chứng thực và đăng ký theo quy định. Nếu không có giấy tờ, về nguyên tắc đất vẫn thuộc người đứng tên trên giấy chứng nhận, còn các bên phải dựa vào chứng cứ khác để chứng minh ý chí của bố mẹ.
Xác định quyền sở hữu căn nhà xây trên đất bố mẹ
Sau khi xác định đất, cần xác định
căn nhà được xây bằng tiền của ai:
- Bằng tiền chung của vợ chồng (thu nhập từ lao động, kinh doanh, tiền tiết kiệm tích lũy trong thời kỳ hôn nhân): căn nhà là tài sản chung theo Điều 33.
- Bằng tiền riêng của một bên (tiền có trước hôn nhân, tiền bố mẹ cho riêng, tiền thừa kế riêng): có thể là tài sản riêng, nhưng người này phải chứng minh được nguồn tiền.
- Bằng tiền của bố mẹ hoặc cả gia đình cùng góp: phần giá trị này có thể thuộc về bố mẹ hoặc thuộc khối tài sản chung của gia đình, không phải toàn bộ là tài sản của vợ chồng.
- Tiền riêng trộn lẫn tiền chung: nếu có sự sáp nhập, trộn lẫn mà một bên yêu cầu chia, bên đó được thanh toán phần giá trị tài sản mình đóng góp vào khối tài sản (khoản 4 Điều 59), trừ khi vợ chồng có thỏa thuận khác.
Đặc biệt, theo khoản 3 Điều 33, nếu
không có căn cứ chứng minh tài sản đang tranh chấp là tài sản riêng thì tài sản đó được coi là tài sản chung. Đây là điểm rất quan trọng trong các vụ án ly hôn có tranh chấp nhà đất.
Các trường hợp thường gặp khi xây nhà trên đất bố mẹ
Trường hợp 1: Đất tặng cho riêng một bên, nhà xây bằng tiền chung
Ví dụ: ông A, bà B lập hợp đồng tặng cho riêng anh C một thửa đất. Sau đó anh C và chị D dùng tiền lương, tiền tiết kiệm của hai vợ chồng xây nhà trên đất. Khi ly hôn, thửa đất là tài sản riêng của anh C nên không chia. Căn nhà xây bằng tiền chung là tài sản chung nên được xem xét chia. Trên thực tế, Tòa án thường xác định giá trị phần nhà (không gồm giá trị đất riêng); bên nào giữ căn nhà thì thanh toán phần chênh lệch cho bên còn lại.
Trường hợp 2: Đất tặng cho chung hai vợ chồng
Hợp đồng tặng cho ghi:
“Ông A và bà B tặng cho quyền sử dụng đất cho con trai là anh C và con dâu là chị D.”
Khi đó cả đất và nhà đều là tài sản chung, được chia theo Điều 59: ưu tiên thỏa thuận, nếu không thỏa thuận được thì Tòa án chia theo các yếu tố luật quy định.
Trường hợp 3: Đất vẫn đứng tên bố mẹ, nhà xây bằng tiền vợ chồng
Vợ chồng không được chia đất. Tuy nhiên căn nhà xây bằng tiền chung vẫn là tài sản chung, nên hai bên có thể thỏa thuận hoặc yêu cầu Tòa án xác định giá trị căn nhà và công sức đóng góp để thanh toán cho nhau. Vì đất thuộc bố mẹ, việc ai tiếp tục sử dụng căn nhà thường gắn với ý chí của chủ đất, nên giải pháp phổ biến là định giá căn nhà và thanh toán phần giá trị cho bên không tiếp tục ở. Bố mẹ có thể được đưa vào vụ án với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
Trường hợp 4: Vợ chồng sống chung với gia đình, tài sản không tách bạch
Nếu vợ chồng sống chung với gia đình và không xác định được phần tài sản của vợ chồng trong khối tài sản chung của gia đình, Điều 61 cho phép vợ hoặc chồng được chia một phần trong khối tài sản chung đó, căn cứ vào công sức đóng góp vào việc tạo lập, duy trì, phát triển khối tài sản chung cũng như vào đời sống chung của gia đình. Việc chia do vợ chồng thỏa thuận với gia đình; nếu không thỏa thuận được thì yêu cầu Tòa án giải quyết.
Tòa án chia nhà xây trên đất bố mẹ như thế nào?
Khi giải quyết ly hôn có tranh chấp tài sản, Tòa án thường đi theo trình tự sau:
- Ưu tiên thỏa thuận. Nếu các bên thỏa thuận được cách chia, Tòa án công nhận thỏa thuận đó (nếu không trái luật, đạo đức xã hội).
- Xác định tài sản chung, tài sản riêng. Tài sản riêng không chia; chỉ tài sản chung được chia.
- Chia tài sản chung theo nguyên tắc chia đôi có xem xét các yếu tố. Gồm: hoàn cảnh của gia đình và của vợ, chồng; công sức đóng góp vào việc tạo lập, duy trì, phát triển tài sản (lao động trong gia đình được coi như lao động có thu nhập); bảo vệ lợi ích chính đáng của mỗi bên trong sản xuất, kinh doanh, nghề nghiệp; lỗi của mỗi bên trong việc vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng.
- Chia bằng hiện vật hoặc theo giá trị. Nếu không chia được bằng hiện vật thì chia theo giá trị; bên nhận hiện vật có giá trị lớn hơn phần mình được hưởng phải thanh toán phần chênh lệch cho bên kia.
- Định giá tài sản. Giá trị căn nhà thường phải được thẩm định, định giá tại thời điểm giải quyết vụ án.
Vì vậy,
nhà xây trên đất bố mẹ khi ly hôn không có nghĩa chắc chắn mỗi người được đúng 50%. Tỷ lệ cụ thể phụ thuộc vào chứng cứ và các yếu tố nêu trên.
Nhà xây trên đất bố mẹ khi ly hôn có phải chia không?
Câu trả lời ngắn gọn là:
tùy từng trường hợp. Có thể khái quát như sau:
| Trường hợp |
Hướng xác định |
| Đất tặng cho riêng một bên, nhà xây bằng tiền chung |
Đất là tài sản riêng, không chia; nhà là tài sản chung, được xem xét chia hoặc thanh toán giá trị |
| Đất tặng cho chung hai vợ chồng |
Đất và nhà đều là tài sản chung |
| Đất vẫn đứng tên bố mẹ |
Không chia đất; xem xét giá trị căn nhà và công sức đóng góp |
| Nhà xây bằng tiền bố mẹ hoặc gia đình góp |
Phần của bố mẹ, gia đình được xác định riêng; có thể áp dụng Điều 61 |
| Tiền riêng trộn lẫn tiền chung |
Bên có tiền riêng được thanh toán phần đóng góp (khoản 4 Điều 59) |
| Không chứng minh được nguồn tiền riêng |
Có thể bị coi là tài sản chung (khoản 3 Điều 33) |
Như vậy, muốn xác định chính xác
nhà xây trên đất bố mẹ khi ly hôn được chia như thế nào, cần kiểm tra cả nguồn gốc đất, người đứng tên, giấy tờ tặng cho, nguồn tiền xây nhà và quá trình quản lý, sử dụng tài sản.
Những chứng cứ cần thu thập
Trong các vụ án tranh chấp nhà xây trên đất bố mẹ, việc thu thập chứng cứ thường quan trọng không kém việc xác định điều luật áp dụng. Một số chứng cứ cần chuẩn bị:
- Hợp đồng tặng cho quyền sử dụng đất hoặc giấy tờ về nguồn gốc đất. Cho biết người được tặng cho là ai, tặng cho riêng hay chung.
- Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và hồ sơ địa chính. Kiểm tra người đứng tên, thời điểm cấp, hồ sơ biến động. Sổ đỏ đứng tên một người không phải lúc nào cũng đủ để kết luận.
- Hồ sơ xây dựng. Giấy phép xây dựng, bản vẽ, hợp đồng thi công, biên bản nghiệm thu.
- Chứng từ về nguồn tiền xây nhà. Sao kê chuyển khoản, hóa đơn vật liệu, biên nhận thanh toán, giấy vay tiền.
- Văn bản của bố mẹ. Giấy cho đất, giấy xác nhận góp tiền, cam kết hoặc văn bản thể hiện ý chí của bố mẹ.
- Tin nhắn, email, ghi âm, dữ liệu điện tử. Có thể làm rõ ý chí của người tặng cho, nhưng cần bảo đảm nguồn gốc và tính hợp pháp theo quy định tố tụng.
- Người làm chứng. Người biết việc bố mẹ cho đất, cho tiền hoặc theo dõi quá trình xây nhà.
- Chứng cứ về quản lý, sử dụng thực tế. Ai ở, ai đóng thuế, ai sửa chữa, nâng cấp căn nhà.
Thực tiễn xét xử
Trong thực tiễn giải quyết ly hôn có tranh chấp nhà đất, vấn đề khó thường không nằm ở việc “đất đứng tên ai” mà nằm ở việc
xác định nguồn tiền xây nhà và ý chí của bố mẹ khi cho đất. Có thể hình dung một số tình huống thường gặp:
Tình huống 1: Có hợp đồng tặng cho riêng, nhà xây bằng tiền chung
Đất được xác định là tài sản riêng và không chia. Căn nhà được xem xét như tài sản chung, thường giải quyết bằng cách định giá và thanh toán chênh lệch.
Tình huống 2: Bố mẹ nói “cho hai đứa làm nhà” nhưng sổ đứng tên một người
Tòa án phải đánh giá tổng thể chứng cứ (lời khai của bố mẹ, tin nhắn, hồ sơ xây dựng, người làm chứng) để xác định bố mẹ cho riêng hay cho chung. Việc chỉ dựa vào tên trên giấy chứng nhận để kết luận có thể chưa đủ.
Tình huống 3: Đất đứng tên bố mẹ, hai vợ chồng tự bỏ tiền xây nhà
Đất không thuộc khối tài sản của vợ chồng. Phần có thể được xem xét là giá trị căn nhà và công sức đóng góp, nên chứng cứ về nguồn tiền xây nhà có vai trò quyết định.
Cách bảo vệ quyền lợi của các bên
- Làm rõ quyền sử dụng đất từ đầu. Nếu bố mẹ cho đất, nên lập hợp đồng tặng cho, công chứng và đăng ký đúng người (tặng riêng hay tặng chung).
- Lưu giữ chứng cứ về nguồn tiền xây nhà. Sao kê, hóa đơn, hợp đồng và biên nhận thanh toán.
- Ghi nhận bằng văn bản khi bố mẹ góp tiền. Nên ghi rõ là cho tặng, cho vay hay góp vốn để tránh tranh cãi về sau.
- Thỏa thuận về tài sản khi cần thiết. Vợ chồng có thể thỏa thuận về chế độ tài sản hoặc xác nhận nguồn tiền xây nhà bằng văn bản.
- Không tự ý bán, tặng cho hoặc làm hư hỏng căn nhà khi đang tranh chấp. Việc này có thể bị coi là tẩu tán, hủy hoại tài sản.
- Ưu tiên thương lượng, hòa giải trước khi khởi kiện để tiết kiệm thời gian và chi phí.
- Tham khảo luật sư sớm trước khi nộp đơn hoặc ký bất kỳ giấy tờ nào về tài sản.
Liên hệ Luật sư Đông
Nếu anh/chị đang cần
tư vấn tranh chấp tài sản khi ly hôn hoặc thực hiện
thủ tục ly hôn, Luật sư Đông có thể hỗ trợ tư vấn về thẩm quyền Tòa án, hồ sơ, thủ tục tố tụng, nhận ủy quyền để xử lý vụ việc.
Số điện thoại, Zalo, Viber, WhatsApp: 0362.735.057
(Trường hợp liên hệ Luật sư Đông không nghe máy do đang tham gia phiên tòa, anh/chị vui lòng nhắn nội dung vụ việc qua Zalo, Luật sư sẽ phản hồi trong thời gian sớm nhất.)
Facebook: Facebook Luật sư Đông
Email: Luatsudong06@gmail.com
Địa chỉ: Tầng 5, số 225 Nguyễn Ngọc Vũ, phường Yên Hòa, thành phố Hà Nội
Xem thêm bài viết: